హైదరాబాద్ సంస్థానంలో 1946 నుండి 1951 వరకు ఫ్యూడల్ జమీందారుల, రజాకార్ల, నిజాం సైన్యంపై జరిగిన సాయుధ పోరాటం చారిత్రాత్మకమైనది. ఈ పోరాటం రైతుల చావు బతుకుల పోరాటంగా నిలిచి, ప్రజలకు కొత్త ఆశలను కల్పించింది. సాంస్కృతిక అణచివేత, మూఢత్వం, అజ్ఞానం నుండి విముక్తి పొందడమే ఈ పోరాట లక్ష్యంగా నిలిచింది.
నిజాం రాజ్యంలో భూస్వాములకు భూమిపైనే కాకుండా, దానిపై ఆధారపడి జీవించే ప్రతి మనిషిపై హక్కు ఉండేది. తెలంగాణ జమీందారులు రైతులను తమ సొంత ఆస్తిగా చూసేవారు. ఈ వ్యవస్థలో స్త్రీలు పురుషుల కంటే రెట్టింపు బాధలు అనుభవించారు. భూస్వామికి నచ్చిన స్త్రీ అతనికి లొంగిపోవాల్సిందే. వివాహిత స్త్రీలు కూడా మొదటి రాత్రి భూస్వామితో గడపాల్సిన దుస్థితి ఉండేది. ఆడబిడ్డలుగా, బానిస స్త్రీలుగా భూస్వామి, అతని కుటుంబ అవసరాలను తీర్చాల్సి వచ్చేది.
భూముల పంపిణీ, దళారుల పాత్ర
నిజాంకు నజరానాలు సమర్పించిన వారికి ప్రతిఫలంగా భూములను ఇనాంగా ఇచ్చేవారు. తన సొంత ఖర్చుల కోసం సర్ఫే-ఏ-ఖాస్ భూములను పాలన కింద ఉంచుకునేవారు. హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో 40 భూమి జాగీరులు, సంస్థానాలుగా ఉండేది. మిగిలిన 60 భూమిని ఖాల్సా లేదా దివాని అనేవారు. ఖాల్సా భూములలో పన్ను వసూలులో దళారులు కీలక పాత్ర పోషించేవారు. వీరే తరువాత దేశ్ముఖ్, సర్దేశ్ముఖ్, సర్దేశాయి వంటి బిరుదులు పొంది, లక్షల ఎకరాల భూమిని సంపాదించుకుని భూస్వాములుగా మారారు.
సామాన్య ప్రజల కష్టాలు
జాగీరు, ఖాల్సా ప్రాంతాల్లో పెట్టి చాకిరీలు ఉండేవి. చాకలి, మంగలి, కమ్మరి వంటి కులాల వారు భూస్వాములకు జీతం లేకుండానే సేవలు అందించేవారు. రెవెన్యూ, ఫారెస్ట్, పోలీస్, ఎక్సైజ్ అధికారులు గ్రామాలకు వచ్చినప్పుడు ప్రజలు వారికి ఉచితంగా సేవలు చేయాల్సిందే. రైతుల పంటలకు రక్షణ ఉండేది కాదు, భూస్వాముల గుండాలు ఎప్పుడైనా వచ్చి పంటను తీసుకుపోయేవారు. దొర లేదా దొరసాని పిలిస్తే, స్త్రీలు భోజనం మధ్యలో ఉన్నా సరే వెంటనే లేచి వెళ్లాల్సి వచ్చేది.
సాంస్కృతిక, రాజకీయ అణచివేత
ఉర్దూ ప్రభుత్వ భాష అయినప్పటికీ, హైదరాబాదు బహుభాషా ప్రాంతం. రాజ్యంలోని 16 జిల్లాల్లో 85 హిందువులు భాషాపరమైన, సాంస్కృతికపరమైన హక్కులు లేకుండా చేయడమే ప్రభుత్వ విధానంగా ఉండేది. దినపత్రికలు లేవు, పౌర హక్కులకు ప్రసక్తే లేదు. ప్రభుత్వ అనుమతి లేకుండా బహిరంగ సభలు నిర్వహించడానికి వీలుండేది కాదు.
1918 వరకు హైదరాబాదులో కాంగ్రెస్ కమిటీ ఏర్పడలేదు. 1892లో ఆర్య సమాజ్, 1895లో గణేష్ ఉత్సవాలు, 1901లో శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం, 1921లో ఆంధ్ర జన సంఘం స్థాపన వంటివి జరిగాయి. నీలగిరి, గోల్కొండ పత్రికలు వెలువడ్డాయి. 1928లో ఆంధ్ర బాలికోన్నత పాఠశాల స్థాపించబడింది. ఆంధ్ర జన సంఘం, ఆంధ్ర మహాసభలు సాంఘిక, సాంస్కృతిక, రాజకీయ కార్యక్రమాలకు కేంద్రమయ్యాయి. సాయుధ పోరాటంలో రైతులు, కమ్యూనిస్టులు, ప్రజలు దొరలు, భూస్వాములు, నిజాం సైన్యం, రజాకార్లపై తిరుగుబాటు చేశారు. రైతులు, స్త్రీలు, గ్రామ సంఘాలు పాల్గొన్నాయి. భారత ప్రభుత్వం సెప్టెంబరు 27న యూనియన్ సైన్యంతో హైదరాబాద్ రాజ్యాన్ని విముక్తి చేసి, భారత దేశంలో విలీనం చేసింది.
